WPROWADZENIE

Panorama Wiazownicy 2013

WPROWADZENIE

Historia Wiązownicy nierozerwalnie związana jest z dziejami południowego fragmentu ziemi sandomierskiej leżącej między Osiekiem, Koprzywnicą, Klimontowem a Staszowem. Wiązownica, podobnie jak inne wsie tego regionu, od 1440 r. jest wsią należącą do dóbr królewskich. Wyjątkiem tutaj jest Smerdyna, która przez większość czasu jest własnością prywatną rodziny Ledóchowskich, a później Karskich.

Informacje dotyczące tzw. królewszczyzny w okresie staropolskim są dostępne w szeregu dokumentach takich jak: Kodeks Dyplomatyczny Małopolski, Księga Beneficjów J. Długosza, Małopolska A. Pawińskiego oraz w licznych dokumentach z lustracji dóbr królewskich i wizytacji władz kościelnych wiązownickiej parafii. Sporo materiałów dot. historii Wiązownicy, a w szczególności dziejów parafii zebrał mój kolega - jeszcze z czasów szkolnych - Zdzisław Bednarczyk [1].

Stąd rozpoznana historia Wiązownicy sięga bardzo daleko, bo aż 1255 r., kiedy to książę Bolesław V Wstydliwy w swoim dyplomie przekazuje wieś (włości i dochody) klasztorowi franciszkanów w Zawichoście [2].

Stałymi elementami wczesnośredniowiecznej jak i późniejszej historii Wiązownicy zawsze są kościół (a właściwie kościoły), cmentarze, karczmy oraz młyny na rzece Kacance, nazywanej wcześniej Wiazownicą, Wisniówką lub Koprzywianką.

Parafialny kościół drewniany pod wezwaniem św. Michała powstał w 1411 r. i prawdopodobnie jest już drugim kościołem na tym terenie. Dysponujemy listą proboszczy tej parafii od 1440 r., począwszy od ks. Jana Robocicza herbu Pierścień. Znamy też zarządców dóbr królewskich, w skład których wchodziła Wiązownica, ale niewiele wiemy o tutejszych chłopach. Najczęściej byli niepiśmienni, więc nie pozostawili po sobie dokumentów pisanych, nie posiadali ziemi, więc nie ma też zapisów w księgach wieczystych. Informacje o chłopach najczęściej zawarte w księgach parafialnych zazwyczaj są lakoniczne, że żył, że spłodził syna lub córkę, że umarł taki a taki, czasem z dopiskiem laboriosus (pracowity) albo jałmużnica (żebraczka). Czasem – jeśli byli na bakier z prawem – został po nich ślad w kronikach sądowych.

Stanisław Pigoń pisząc w swojej biografii [3] o chłopskich antenatach zauważył, że

„czyny pokoleń zapisały się tu nie piórem na pergaminie, ale siekierą, rydlem i pługiem na obliczu ziemi”.

Krajobraz Wiązownicy, Smerdyny, Bukowej i innych wsi, który dziś znamy także jest „wyrzeźbiony” pracą pokoleń naszych chłopskich przodków, którzy tu się rodzili, mieszkali i umierali. Prochy prawie wszystkich moich przodków: Niespodziewanych, Niekurzaków, Jońców i Śmiechowskich spoczywają na cmentarzach Wiązownicy.

Krajobraz Wiązownicy kształtował się przez stulecia, ale ostateczny układ przestrzenny wsi, linie zabudowań i podział pól, układ dróg, zagospodarowanie pustek, wyznaczanie miejsc wspólnych i publicznych (kościół, cmentarz, karczma, wspólne pastwiska itp.) powstały w latach 1840 - 1856 w ramach reformy kolonialno-czynszowej (tzw. urządzanie wsi) przeprowadzonej przez donatariusza tych ziem rosyjskiego generała Wasilija (Bazylego) W. Pogodina. Granice wydzielonych osad zostały zachowane do dnia dzisiejszego a ich właścicielami są często potomkowie pierwszych gospodarzy kolonii (tak jest w przypadku mojej rodziny).

Rozgraniczenia wytyczonych osiedlisk na tyle zostały utrwalone w historii wsi, że stanowią dzisiaj naturalne granice podziału administracyjnego wsi Wiązownica na W. Dużą, W. Małą i W. Kolonię.

Głównym źródłem moich informacji jest Archiwum Państwowe w Radomiu (APR), gdzie zachowało się wiele dokumentów z okresu zaborów dot. Guberni Radomskiej, w granicach której znajdowała się Wiązownica, Archiwum Państwowe w Sandomierzu (APS), gdzie z kolei znajdują się dokumenty po uwłaszczeniowe (księgi hipoteczne) oraz  zasoby metrykalne parafii Wiązownica i parafii Osiek. Wiele ciekawych dokumentów można znaleźć w bibliotekach cyfrowych t.j.: Biblioteka Cyfrowa Diecezjalna w Sandomierzu, Świętokrzyska Biblioteka Cyfrowa, Radomska Biblioteka Cyfrowa i innych.

Aktualnie blog składa się z sześciu tematów (rozdziałów):

  1. RODZINNA WIĄZOWNICA - historia Wiązownicy w XIX i XX wieku na przykładzie rodziny Niespodziewanych i Niekurzaków,
  2. REFORMA AGRARNA GEN. POGODINA - przebieg procesu urządzania wsi i uwłaszczenia chłopów w Wiązownicy w latach 1835 - 1864;
  3. SŁUŻBA I SZACHY - biografia Aleksandra i Aleksandry Petrow byłych właścicieli majoratu Osiek;
  4. TANCERKA PAŃSZCZYŹNIANA HR. SZEREMIETIEWA - ciekawa historia żony generała Pogodina - Heleny Kazakow.
  5. ZIEMIA SANDOMIERSKA - XIX i XX wieczne historie związane z regionem sandomierskim i takimi roadami jak: Ledóchowskich, Łempickich, Karskich etc.

Całość została uzupełniona materiałami graficznymi na stronie GALLERY. Dla zapewnienia ciągłości poszczególnych wątków należny czytać posty w miarę możliwości zgodnie indeksami przy ich tytułach np.(1), (2), (3) itd.


[1] Z. Bednarczyk „Wiązownica - Zarys dziejów wsi i parafii wiązownickiej”. Staszów 2014 (maszynopis).

[2] Kodeks Dyplomatyczny Małopolski. T. 2, syg. CCCXLVI, s. 99-100.

[3] Stanisław Pigoń. Z Komborni w świat. Warszawa, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1857.