CZYTELNIA NIEDZIELNA I AGATON GILLER

CZYTELNIA NIEDZIELNA I AGATON GILLER.

Przez okres 9 lat od grudnia 1855 do grudnia 1864 roku Aleksandra Petrowa wydawała „Czytelnię Niedzielną” – polski tygodnik religijno – patriotyczny z wyraźnym pozytywistycznym wydźwiękiem [1]. Mottem pisma był cytat św. Wincentego a Paulo:

„Raczej zbraknie biednych, aniżeli chleba, jeżeli wszyscy wiernie pełnić będziecie obowiązki wasze”.

Tygodnik ten był adresowany do ludu; zawierał proste teksty stanowiące przypowieści moralne, biografie świętych i postaci historycznych, pieśni i modlitwy związane ze aktualnymi świętami a także porady przydatne w prowadzeniu domu i gospodarstwa. O podobnym profilu w latach 1840-66 (z przerwami) wydawany był przez Władysława L. Anczyca tygodnik „Kmiotek”.

aleksandra-pietrow-zona-aleksandra-d_1860

Foto: Aleksandra Petrowa z d. Pogodin, ok. 1855 (?)

W okresie od listopada 1861 r. do wiosny 1862 r. redaktorem tygodnika był literat i sybirak Agaton Giller [2]. Za działalność antyrosyjską w 1853 r. został uwięziony w Cytadeli Warszawskiej, a potem zesłany na Syberię. Ułaskawiony powrócił do kraju w roku 1860 r.

Giller pisze tu artykuły, głównie biografie postaci historycznych. Oprócz Agatona Gillera teksty do tygodnika pisali: Władysław Syrokomla, Stefan Giller (brat), Mateusz Gralewski, Józef Korzeniowski, Władysław Garbiński, Jan Gregorowicz, Florian Czermiński, Paulina Krakowowa, Maria Ilnicka, Anna Libera „Krakowianka”, Tekla Wielogłowska, Stanisław Przystański, Xawery Putiatycki, hrabianka Róża Zamojska i wielu innych. Aleksandra Petrow pisze artykuły wstępne oraz teksty poświęcone różnym zagadnieniom religijnym, mocno bigoteryjne.

W artykule wstępnym pierwszego numeru z 25 grudnia 1855 r. Petrowa pisze o celu wydawnictwa:

„Rozpoczynamy je w Imię Boże, nie dla żadnych zysków, ani widoków ziemskich, ale jedynie, aby podać wam, w chwili odetchnienia po całotygodniowej pracy, miłą rozrywkę i naukę według zakonu Bożego. Chcemy się z wami podzielić tem, cośmy już potrafili zdobyć z łaski Opatrzności, czy to na polu nauki, czy z doświadczenia własnego. Chcemy zwrócić baczną uwagę waszą na ważność obowiązków każdego, jako członka wielkiej rodziny społecznej, połączonej w jeden zgodny wieniec wzajemną miłością i bratniem podawaniem dłoni w dobrej i w złej doli. Wskażemy wam, jak każdy w tej rodzinie powinien odpowiedzieć swemu powołaniu, aby godnie zajmował swoje stanowisko; nie przepomnim o obchodzącej cały ogół przemysłowy sprawie, nowych wynalazków, czy to w udoskonaleniu jakiego rzemiosła, czy w szczęśliwym pomyśle do ulżenia wam ciężkiej a mozolnej pracy. … Prawdą i Pracą, które waszem powinno być godłem, i my zaczynamy naszą Czytelnię. Prawdę opartą na prawie Bożem pragniem upowszechniać, i w niej też znajdziecie wskazówkę jak żyć należy w trudzie, a oszczędności.”

Pismo było odbijane w znanej drukarni warszawskiej Józefa Ungera i zawierało 8 do 12 stron. Wielkość nakładu nieznana. Tygodnik ten kosztował 12 złoty polskich rocznie, i stał się wkrótce dosyć popularnym pośród rzemieślników warszawskich, prawdopodobnie za sprawą powiązanej z nim Kasy Pożyczkowej.

Redakcja mieściła się przy ul. Chmielnej pod numerem 1527 w Warszawie, w kamienicy Petrowów. Wydawanie tygodnika stanowiło duże wyzwanie natury organizacyjnej, wymagało zabiegania o środki i współpracy z wieloma osobami, drukarnią, kolportażem, cenzurą etc.

„Czytelnia Niedzielna” pierwotnie była adresowana do ludności miejskiej, rzemieślników i czeladzi, sporadycznie zajmowała się sprawami wsi. Czasopismo przeżywało kłopoty finansowe, część dochodów Petrowa przeznaczała na tworzenie kapitału Kasy Pożyczkowej i potrzebowała zewnętrznego wsparcia.

Wsparcia takiego udzieliło w 1860 r. Towarzystwo Rolnicze Królestwa Polskiego powstałe z inicjatywy Andrzeja Zamoyskiego pod warunkiem wprowadzenia na jej łamy tematyki wiejskiej. W periodyku zaczęły pojawiać się także informacje związane z bieżącymi przemianami gospodarczymi i działalnością Towarzystwa Rolniczego. Pomoc finansowa Towarzystwa przedłużyła żywot pisma o kolejne lata. Nie zdobyło ono jednak większego rozgłosu ani wśród ludu miejskiego, ani wśród włościan. Po upadku powstania styczniowego z braku czytelników nastąpił całkowity jego upadek [3]. Numery z 1864 roku zawierały już tylko opowiadania drukowane w odcinakach.


[1] Egzemplarze archiwalne czasopisma „Czytelnia Niedzielna” można znaleźć na stronie:

http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/docmetadata?id=187238&from=publication

[2] Agaton Giller (1831-1887) – polski dziennikarz i pisarz, konspirator i działacz niepodległościowy, członek Tymczasowego Rządu Narodowego; brat Stefana Gillera. Za działalność antyrosyjską w 1853 został uwięziony w Cytadeli Warszawskiej, a potem zesłany na Syberię. Ułaskawiony powrócił do kraju w roku 1860. W 1867 osiadł w Paryżu. Współorganizował Legion Polski w Turcji. Od 1870 przebywał w Galicji, skąd w 1878 został wydalony do Szwajcarii, gdzie był współtwórcą wraz z Józefem I. Kraszewskim Muzeum Polskiego w Rapperswilu. W 1880 był jednym z inicjatorów powołania Związku Narodowego Polskiego w USA. Pochowany na Cmentarzu Powązkowskim.

[3] Szczepan Lewicki: Konrad Prószyński (Kazimierz Promyk), wyd. Prószyński i S-ka, Warszawa 1996


Foto na stronie tytułowej: Winieta z pierwszego numeru „Czytelni Niedzielnej”.


Czytaj dalej

No Comments Yet.

Leave a comment